બોમ્બે હાઈકોર્ટે કહ્યું-સિંગલ મધર પણ પૂર્ણ વાલી:બાળકની ઓળખ એવી વ્યક્તિ સાથે શા માટે જોડવી જેની સાથે તેનો કોઈ સંબંધ નથી? રેપ પીડિત માતાની તરફેણમાં ચુકાદો સંભળાવ્યો
બોમ્બે હાઈકોર્ટની ઔરંગાબાદ પીઠે બાળકીના પિતાનું નામ સ્કૂલ રેકોર્ડમાંથી હટાવવાની બળાત્કાર પીડિત માતાની અરજી પર સુનાવણી કરી. કોર્ટે કહ્યું કે બાળકનું પાલનપોષણ એકલા કરતી માતાને સંપૂર્ણ વાલી માનવું એ દયા નથી, પરંતુ બંધારણ પ્રત્યેની નિષ્ઠા છે.
જસ્ટિસ વિભા કાંકણવાડી અને જસ્ટિસ હિતેન વેણુગાવકરની પીઠે કહ્યું કે બાળકની ઓળખ એવા પિતા સાથે શા માટે જોડવી, જેનો જીવનમાં કોઈ સંબંધ નથી? બંધારણની કલમ 21 સન્માન સાથે જીવવાનો અધિકાર આપે છે અને ઓળખ પણ તે જ ગરિમાનો એક ભાગ છે.
ખરેખરમાં, આ કેસમાં માતા બળાત્કાર પીડિતા છે. ડીએનએ ટેસ્ટથી આરોપી બાયોલોજિકલ પિતા સાબિત થયો હતો. પરંતુ તેણે બાળકથી અલગ રહેવાનું પસંદ કર્યું. આ છતાં જન્મ પ્રમાણપત્ર અને સ્કૂલના રેકોર્ડમાં પિતાનું નામ નોંધાયેલું હતું. સ્કૂલે તેમાં સુધારા કરવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે માતા-પુત્રી હાઈકોર્ટ પહોંચ્યા. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્કૂલ જાતિ પ્રમાણપત્ર સત્તાધિકારી નથી, પરંતુ વિશેષ કેસમાં રેકોર્ડને સુધારી શકાય છે.
સિંગલ મધર્સના અધિકારોને ઓળખવા જરૂરી
ઔરંગાબાદ બેઠક પર બેઠેલા જસ્ટિસ વિભા કંકનવાડી અને જસ્ટિસ હિતેન વેનેગાવકરની ડિવિઝન બેન્ચે 2 ફેબ્રુઆરીએ આ નિર્ણય સંભળાવ્યો હતો. બેન્ચે કહ્યું કે જે મહિલાઓ પોતાના બાળકોનો ઉછેર એકલા કરે છે, તેમના અધિકારોને વહીવટી સ્તરે પણ માન્યતા મળવી જોઈએ.
બેન્ચે પોતાના નિર્ણયમાં શું કહ્યું…
- બાળકની નાગરિક ઓળખ માટે સિંગલ મધરને સંપૂર્ણ વાલી માનવું એ કોઈ દાનનું કામ નથી, તે બંધારણીય વફાદારી છે. આ પિતૃસત્તાત્મક મજબૂરીથી બંધારણીય પસંદગી તરફનો બદલાવ દર્શાવે છે.
- સમાજ પોતાને વિકસિત કહે છે, તો તે આ વાત પર ભાર આપી શકતો નથી કે બાળકની સાર્વજનિક ઓળખ એવા પિતા સાથે જોડાયેલી રહે, જે તેના જીવનમાંથી ગાયબ છે.
- જ્યારે માતા એકલી વાલી હોય, તો સ્કૂલના રેકોર્ડમાં પિતાનું નામ અને અટક હટાવીને માતાનું નામ અને અટક દાખલ કરવી કોઈ સાર્વજનિક હેતુને નુકસાન પહોંચાડતું નથી.
- બંધારણનો અનુચ્છેદ 21 ફક્ત જીવનના અધિકારની જ નહીં, પરંતુ સન્માન સાથે જીવવાના અધિકારનું પણ રક્ષણ કરે છે. સન્માનમાં આ પણ સામેલ છે કે બાળકની ઓળખ કોઈ એવા ગેરહાજર માતા-પિતા સાથે બળજબરીથી ન જોડવામાં આવે.
- આર્ટિકલ 14 હેઠળ ઓળખને ફક્ત પિતા દ્વારા નક્કી કરવી એ કોઈ તટસ્થ વહીવટી નિયમ નથી. આ પિતૃસત્તાત્મક વિચારસરણીમાંથી ઉદ્ભવેલું માળખું છે, જેમાં વંશને પુરુષોની સંપત્તિ માનવામાં આવી છે.
સ્કૂલ રેકોર્ડ સાર્વજનિક દસ્તાવેજ
કોર્ટે કહ્યું કે સ્કૂલ રેકોર્ડ કોઈ ખાનગી નોંધ નથી. આ એક સાર્વજનિક દસ્તાવેજ છે, જે બાળક સાથે વર્ષો સુધી ચાલે છે અને આગળ તેના અભ્યાસ અને વ્યાવસાયિક જીવનમાં પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. આવા સંજોગોમાં, ફક્ત ફોર્મેટને કારણે પિતાનું નામ રાખવાની ફરજ યોગ્ય નથી.
બેન્ચે કહ્યું કે જે વહીવટીતંત્ર પિતાનું નામ ફરજિયાત અને માતાનું નામ વૈકલ્પિક રાખે છે, તે દસ્તાવેજીકરણ દ્વારા અસમાનતાને પુનરાવર્તિત કરે છે.
જાતિ બદલવા પર કોર્ટનો અભિગમ
બાળકની જાતિ બદલવાની અરજી પર કોર્ટે કહ્યું કે જાતિને આમ જ બદલી શકાતી નથી અને સ્કૂલ જાતિ નક્કી કરનારી સંસ્થા નથી.
બેન્ચે કહ્યું કે રાજ્ય એક કડક અને પુરુષ-પ્રધાન નિયમ હેઠળ તે બાળકને મજબૂર કરી શકતું નથી, જેનો ઉછેર અનુસૂચિત જાતિની માતા કરી રહી છે. કોર્ટે કહ્યું કે એ બિલકુલ જરૂરી નથી કે જે પિતાથી કાયમી અલગ થઈ ગયા છે, તે સ્કૂલ રેકોર્ડમાં પિતાની જાતિ જ રાખે.
કોર્ટે કહ્યું કે માંગવામાં આવેલી રાહત મનસ્વી રીતે જાતિ બદલવી નથી, પરંતુ રેકોર્ડમાં સ્પષ્ટ ભૂલને સુધારવી છે, જેથી તે વર્તમાન સામાજિક અને કાનૂની સ્થિતિને યોગ્ય રીતે દર્શાવે.
બાળકની ભલાઈ સૌથી જરૂરી
બેન્ચે કહ્યું કે જાતિ પ્રમાણપત્રના દુરુપયોગની આશંકા અને સ્કૂલોને જાતિ ચકાસણી સંસ્થા ન બનાવવી જેવી ચિંતાઓ વાજબી છે. તેથી રાહત એવી રીતે આપવી જોઈએ કે પ્રક્રિયાની ઇમાનદારી પણ જળવાઈ રહે અને બાળકનું હિત પણ સુરક્ષિત રહે.
